#4: “Tôi Luôn Mệt Vào Buổi Sáng Nhưng Lại Tỉnh Táo Vào Ban Đêm!” Tại Sao? 

Có một kiểu rối loạn rất phổ biến trong xã hội hiện đại, nhưng lại hiếm khi được gọi tên đúng. Người ta thường mô tả nó bằng những câu rất quen thuộc: “Tôi khó ngủ”, “Tôi ngủ không sâu”, “Tôi luôn mệt vào buổi sáng nhưng lại tỉnh táo vào ban đêm”. Nhưng nếu nhìn sâu hơn ở cấp độ sinh học, vấn đề không nằm ở giấc ngủ. Vấn đề nằm ở việc cơ thể đang vận hành ngược lại với nhịp sinh học tự nhiên của nó, và trung tâm của sự đảo lộn này chính là cortisol.

Trong trạng thái bình thường, cortisol phải đạt đỉnh vào buổi sáng, ngay sau khi bạn thức dậy. Đây là cơ chế giúp bạn tỉnh táo, tập trung và sẵn sàng hoạt động. Sau đó, mức cortisol sẽ giảm dần theo thời gian, để đến buổi tối, khi cơ thể cần nghỉ ngơi, nó ở mức thấp nhất. Lúc này, melatonin mới có thể được tiết ra đầy đủ, đưa bạn vào giấc ngủ sâu và phục hồi. Đây là một chu kỳ sinh học cơ bản, gần như là “trục thời gian” của toàn bộ hệ thần kinh và nội tiết.

Nhưng khi cortisol bị rối loạn, chu kỳ này bị đảo ngược. Cortisol không còn tăng vào buổi sáng mà lại tăng vào buổi tối, khiến bạn khó ngủ. Đồng thời, vào buổi sáng, khi cơ thể cần năng lượng, cortisol lại không đủ cao, khiến bạn thức dậy trong trạng thái uể oải, nặng nề, thiếu tỉnh táo. Đây là một dạng lệch nhịp sinh học mà rất nhiều người đang gặp phải, nhưng lại không nhận ra.

Biểu đồ nhịp sinh học: Cortisol, Melatonin và nhiệt độ cơ thể trong 24 giờ

Tôi đã từng gặp một học viên trong khoá phục hồi Haama Breath, là một nữ quản lý trong lĩnh vực agency, khoảng ngoài 30 tuổi. Khi cô ấy tìm đến, điều cô ấy mô tả rất đơn giản: “Em không hiểu vì sao em luôn mệt. Em ngủ đủ, thậm chí ngủ nhiều, nhưng sáng dậy vẫn không có năng lượng. Nhưng đến tối thì đầu em lại rất tỉnh, nhiều lúc càng khuya càng tỉnh.” Cô ấy đã thử rất nhiều cách, từ uống thực phẩm hỗ trợ giấc ngủ, tập thể dục buổi tối, đến việc ép mình đi ngủ sớm. Nhưng càng cố gắng, tình trạng lại càng không cải thiện.

Khi đi sâu vào phân tích, điều hiện ra không phải là vấn đề “thiếu ngủ”, mà là một sự đảo lộn rõ ràng của nhịp cortisol. Ban ngày, do áp lực công việc kéo dài, hệ thần kinh của cô ấy liên tục ở trạng thái kích hoạt, nhưng không đủ để tạo ra một đỉnh cortisol đúng nghĩa vào buổi sáng. Đến tối, khi cơ thể đáng lẽ phải hạ xuống, não bộ vẫn tiếp tục xử lý thông tin, suy nghĩ, lo lắng, khiến cortisol tăng trở lại. Kết quả là cô ấy rơi vào một vòng lặp: ban ngày thiếu năng lượng, ban đêm lại không thể nghỉ ngơi.

Điều đáng nói là trong suốt một thời gian dài, cô ấy không nghĩ rằng mình đang “stress”. Công việc bận rộn là điều bình thường, áp lực là điều ai cũng có. Nhưng cơ thể không đánh giá stress dựa trên cảm nhận chủ quan của bạn. Nó phản ứng dựa trên tín hiệu sinh học. Và khi tín hiệu đó kéo dài, hệ thống nội tiết sẽ tự điều chỉnh theo hướng lệch chuẩn.

Cơ thể không đánh giá stress dựa trên cảm nhận chủ quan, nó phản ứng dựa trên tín hiệu sinh học

Đây không phải là một trường hợp cá biệt, thậm chí ở nhiều trường hợp khác nhau từ những người trung niên, đến đã về hưu nhưng vấn rối loạn nhịp sinh học Cortisol do những nhịp sống biến động nhiều. Họ không mất ngủ hoàn toàn, nhưng giấc ngủ không còn mang lại sự phục hồi. Họ không kiệt sức đến mức không thể làm việc, nhưng luôn ở trong trạng thái thiếu năng lượng. Và quan trọng nhất, họ không nhận ra rằng vấn đề nằm ở nhịp sinh học đã bị phá vỡ.

Và đặc biệt, hoạt động nhận thức cũng đóng vai trò quan trọng. Việc suy nghĩ liên tục, xử lý thông tin, lo lắng về công việc hoặc cuộc sống vào buổi tối khiến não bộ không bao giờ thực sự “tắt”. Đối với hệ thần kinh, đây vẫn là trạng thái cần phản ứng, và cortisol vì thế vẫn được duy trì.

Nếu bạn đang ở trong trạng thái sáng mệt – tối tỉnh, ngủ nhưng không hồi phục, hoặc cảm thấy cơ thể luôn “lệch nhịp” mà không rõ lý do, bạn không đơn thuần là mất ngủ. Bạn đang sống ngược lại với nhịp sinh học tự nhiên của chính mình.

Và khi một hệ thống cơ bản như nhịp ngày – đêm bị đảo lộn, mọi thứ phía sau nó cũng sẽ dần lệch theo.

Trong những bài tiếp theo, chúng ta sẽ đi sâu hơn vào việc cortisol không chỉ ảnh hưởng đến giấc ngủ, mà còn tác động trực tiếp đến vấn đề sức bền, sức chống chịu hay năng lượng hoạt động nguyên ngày của bạn.